قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٤٢٢ - كل معلول فهو مركب فى طبعة من جهتين جهة بها يشابه الفاعل و يحاكيه و جهة بها يباينه و ينافيه

١٤١

كل معلول فهو مركب فى طبعه من جهتين جهة بها

يشابه الفاعل و يحاكيه و جهة بها يباينه و ينافيه

هريك از موجودات عالم، به عنوان يك معلول، داراى دو جهت است: از يك جهت همانند فاعل خويش است و پيوسته از آن حكايت مى‌كند؛ از جهت ديگر چيزى است كه مخالف و مباين فاعل خود به‌شمار مى‌آيد. دليل اين امر آن است كه اگر يك موجود از هر جهت همانند فاعل خويش باشد، لازمۀ آن اين خواهد بود كه ميان علت و معلول هيچ‌گونه تفاوت وجود نداشته باشد، و در اين صورت مسئلۀ صدور بى‌معنى خواهد بود. همان‌گونه كه اگر يك موجود از هر جهت مخالف و مباين فاعل خويش به‌شمار آيد لازمۀ آن اين خواهد بود كه علت با معلول خود متناقض باشد. اين مسئله نيز بسيار روشن است كه نقيض يك شىء به هيچ‌وجه نمى‌تواند معلول آن واقع شود؛ زيرا بين دو موجود متناقض پيوسته تمانع و تفرقه حاكم است.

به اين ترتيب مى‌توان گفت موجود معلول همواره داراى دو جهت است: از يك جهت متوجۀ فاعل و نشان‌دهندۀ آن است، و از جهت ديگر، متوجه خويش و در تنگناى دايرۀ ذات خود محدود مى‌باشد. از آن جهت كه متوجه فاعل خويش است «وجود» به‌شمار مى‌آيد، و از آن جهت كه متوجه خويش است چيزى جز «ماهيت» نمى‌باشد. جهت وجود يك موجود را «جهت نورانى» و جهت ماهيت